Gestapo (Geheime Staatspolizei) była tajną policją polityczną III Rzeszy, jednym z najważniejszych narzędzi terroru nazistowskiego państwa. Jej głównym zadaniem było tropienie, zwalczanie i fizyczne eliminowanie wszystkich rzeczywistych i domniemanych przeciwników reżimu hitlerowskiego – od działaczy politycznych, przez duchowieństwo, po osoby uznane za „rasowo obce” lub „aspołeczne”.

W 1933 roku Hermann Göring, jako minister spraw wewnętrznych Prus, utworzył w tym kraju związkowym Urząd Tajnej Policji Państwowej (Geheimes Staatspolizeiamt- Gestapa), przekształcając dotychczasowe pruskie służby polityczne w jednolitą policję tajną. Początkowo była to formacja pruska, lecz w wyniku dalszej centralizacji i reform policyjnych, szczególnie po 1934 roku, gdy nadzór nad Gestapo przejął Heinrich Himmler, organizacja zaczęła obejmować swoim działaniem całe Niemcy. W 1936 roku Gestapa przekształcono w ogólnorzeszowską Tajną Policję Państwową- Gestapo, której struktury rozciągnięto na wszystkie rejony Rzeszy.

W tym samym roku Himmler połączył Gestapo i policję kryminalną (Kriminalpolizei- Kripo) w jedną formację- Policję Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei, SiPo) i podporządkował ją szefowi partyjnej Służby Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst- SD), Reinhardowi Heydrichowi. W ten sposób powstał silnie scentralizowany aparat policyjny SS, który łączył funkcje policji politycznej, kryminalnej i wywiadowczej. Po dalszej reorganizacji w 1939 roku Gestapo stało się Urzędem IV (Amt IV) w strukturze nowo utworzonego Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), zachowując swoją rolę głównej policji politycznej. Szefem Gestapo został Heinrich Müller, który kierował tą służbą aż do końca wojny.

Gestapo wkraczało we wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. Stosowało represje nie tylko za konkretne czyny, ale prowadziło też szeroko zakrojone akcje prewencyjne- aresztowało i izolowało osoby uznane za potencjalnych przeciwników reżimu. W praktyce oznaczało to, że każdy, kto wzbudzał podejrzenia polityczne, mógł zostać zatrzymany bez wyroku sądu i wysłany do obozu koncentracyjnego w tzw. „areszcie ochronnym” (Schutzhaft). Specjalne ustawy i rozporządzenia wyjęły Gestapo spod kontroli sądów administracyjnych, co de facto stawiało tę służbę „ponad prawem”.

Metody działania Gestapo opierały się na systematycznym terrorze: stosowano prowokacje, zastraszanie, presję fizyczną i psychiczną, tortury, by wymuszać zeznania i łamać oskarżonych. Przesłuchania często połączone były z biciem, pozbawianiem snu, groźbami wobec rodzin, aresztowaniami zakładników oraz innymi formami przemocy. Legalne procedury były nagminnie pomijane- dla funkcjonariuszy liczył się efekt, a nie zgodność z prawem.

Skuteczność Gestapo w dużej mierze zależała od rozbudowanej sieci informatorów i agentów. Służba werbowała współpracowników wśród osób już uwięzionych lub szantażowanych- grożono im losem rodziny, ujawnieniem kompromitujących materiałów czy wysłaniem do obozu. Innych przyciągano korzyściami materialnymi, obietnicami lepszej pracy, pieniędzy czy przywilejów. Na bazie doniesień sąsiadów, współpracowników i lokalnych informatorów Gestapo tworzyło szczegółowy obraz nastrojów społecznych i tropiło wszelkie formy sprzeciwu wobec nazistowskiej władzy.

Gestapo było więc nie tylko tajną policją polityczną, ale także jednym z głównych narzędzi utrzymywania nazistowskiego systemu w Niemczech i na terenach okupowanych. Łączyło w sobie funkcję aparatu terroru, instrumentu prześladowań rasowych i politycznych oraz środka zastraszania całego społeczeństwa, co sprawiło, że po wojnie zostało uznane przez Trybunał Norymberski za organizację zbrodniczą.

Zdjęcie:
Bundesarchiv, CC BY-SA 3.0