Reichssicherheitshauptamt (RSHA), czyli Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, utworzono 27 września 1939 roku na mocy rozkazu Heinricha Himmlera. Był to jeden z dwunastu głównych urzędów SS i bardzo szybko stał się centralnym „mózgiem” całego nazistowskiego aparatu policyjnego i bezpieczeństwa. W jednym superresorcie połączono dotychczas odrębne służby: Tajną Policję Państwową (Gestapo), policję kryminalną (Kripo) oraz Służbę Bezpieczeństwa SS (Sicherheitsdienst- SD). Dzięki temu RSHA pełnił wyjątkową rolę w systemie władzy III Rzeszy – łączył funkcje wywiadowcze, policyjne, śledcze i ideologiczne, skupiając w jednym miejscu planowanie i koordynację terroru.

Pierwszym szefem RSHA został Reinhard Heydrich- zaufany współpracownik Himmlera, jednocześnie szef SD oraz Policji Bezpieczeństwa. W jego rękach znalazła się kontrola nad aparatem represji wewnątrz Rzeszy i na terenach okupowanych. Heydrich odegrał kluczową rolę w przygotowaniu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”- to właśnie jako szef RSHA koordynował działania zmierzające do Zagłady, czego symbolicznym wyrazem była konferencja w Wannsee w styczniu 1942 roku.

Po zamachu w Pradze w maju 1942 roku i śmierci Heydricha w czerwcu tego samego roku nadzór nad RSHA przejął bezpośrednio Himmler, a faktyczną reorganizację i kierowanie urzędem powierzono z czasem Ernstowi Kaltenbrunnerowi, który objął stanowisko szefa RSHA w styczniu 1943 roku i sprawował je do końca wojny. Bruno Streckenbach należał do ścisłego kierownictwa aparatu bezpieczeństwa (m.in. jako szef wydziału personalnego SS i policji), ale formalnym szefem RSHA nie został- w tym sensie najważniejszą rolę po Heydrichu odgrywał właśnie Kaltenbrunner, odpowiadając za kontynuację i dalsze pogłębianie polityki terroru.

RSHA nadzorował również działalność Einsatzgruppen- specjalnych oddziałów operacyjnych policji bezpieczeństwa i SD, które w ślad za Wehrmachtem wkraczały na kolejne tereny okupowane, przede wszystkim w Polsce i Związku Radzieckim, dokonując masowych rozstrzeliwań Żydów, przedstawicieli elit oraz osób uznanych za przeciwników reżimu.

Realizując główne cele ideologii nazistowskiej, RSHA odpowiadał za planowanie i przeprowadzanie szeroko zakrojonych akcji represyjnych oraz za eksterminację ludności okupowanych terenów, w pierwszej kolejności ludności żydowskiej. Urząd koordynował deportacje do gett i obozów zagłady, nadzorował likwidację gett, pacyfikacje wsi oraz akcje odwetowe za działalność ruchu oporu. W jego kompetencjach leżała też kontrola nad siecią obozów pracy i obozów koncentracyjnych, choć ich bezpośrednia administracja podlegała specjalnym strukturom SS (Inspektorat Obozów Koncentracyjnych, a później Główny Urząd Gospodarczo-Administracyjny SS). RSHA współpracował z nimi przy ustalaniu „kategorii” więźniów, kierowaniu kolejnych transportów oraz przy selekcjach.

W praktyce Reichssicherheitshauptamt stał się centralnym organem, który spinał w jedną całość Gestapo, Kripo i SD, nadając im wspólny kierunek działania. To tutaj przygotowywano wytyczne dotyczące zwalczania przeciwników politycznych, Kościołów, ruchów oporu, mniejszości narodowych i religijnych. To także w RSHA opracowywano szczegółowe plany wyniszczenia Żydów europejskich oraz innych grup uznanych za „wrogów rasowych” i „aspołecznych”. Z powodu tej roli- jako ośrodek planowania i koordynacji największych zbrodni III Rzeszy- RSHA uznawany jest przez historyków za jedno z kluczowych ogniw w realizacji Holokaustu i nazistowskiego terroru w całej Europie.

Struktura RSHA była rozbudowana i podzielona na kilka urzędów (Ämter), z których każdy zajmował się innym obszarem. W jego skład wchodziły m.in:

Urząd I - zajmował się zagadnieniami administracyjnymi i prawnymi. Kierownikiem urzędu był dr Werner Best.

Urząd II - zajmował się systematycznym studiowaniem i analizą polityczną zawartości publikacji, wykorzystywanych do celów szkoleniowych w systemie RSHA, potrzeb prowadzenia wojny psychologicznej i innych. Kierownikiem tego urzędu był profesor dr Franz A. Six.

Urząd III - zwany SD Inland zajmował się obserwacją, inwigilacją szczególnie ważnych dziedzin życia wewnętrznego społeczeństwa i partii. Kierownikiem tego urzędu był Otto Ohlendorf.

Urząd IV - był centralą tajnej policji państwowej Gestapo i występował jako organ wykrywania i zwalczania wrogów. Szefem tego urzędu był H. Muller.

Urząd V - występował pod nadzorem policji kryminalnej Rzeszy lub potocznie jako zwalczanie przestępczości. Urząd ten był centralą placówek policji kryminalnej KRIPO w terenie. Stanowił podobnie jak urząd IV część SiPo. Kierownikiem tego urzędu był Arthur Nebe.

Urząd VI - w ramach RSHA stanowiła rozbudowana znacznie w latach 1939-1944 służba wywiadu zagranicznego SD. Kierownikiem urzędu VI był do 22 czerwca 1941 roku Heinz Jost, a następnie do końca wojny Walter Schellenberg.

Urząd VII - zajmował się dla potrzeb wszystkich resortów RSHA stałą naukową służbą informacyjną. Polegała ona na systematycznym prowadzeniu prac badawczych w zakresie analizy informacji, przekazywanych w raportach odnośnych pionów operacyjnych. Urząd VII pracował pod kierownictwem Franza Sixa.

Zdjęcie:
Bundesarchiv, CC BY-SA 3.0