Swastyka jest jednym z najstarszych symboli znanych ludzkości i jednocześnie jednym z najbardziej kontrowersyjnych we współczesnym świecie. Jej historia sięga niemal pięciu tysięcy lat, a pierwotne znaczenie było całkowicie odmienne od skojarzeń, jakie wywołuje obecnie. W starożytności i prehistorii symbol ten był powszechnie uznawany za znak pomyślności, ochrony oraz sił kosmicznych, jednak XX wiek nadał mu zupełnie nowy, tragiczny wymiar.

Najstarsze znaleziska archeologiczne przedstawiające swastykę pochodzą z Azji Mniejszej, między innymi z terenów Suzy i Musjan, i datowane są na początek III tysiąclecia przed naszą erą. Symbol ten występował na posążkach bóstw, naczyniach glinianych i kamiennych, a także w ornamentyce architektonicznej. Swastyka prawdopodobnie rozwinęła się z motywu krzyża wpisanego w koło lub z prostego krzyża równoramiennego, którego ramiona zostały zagięte pod kątem prostym w jednym kierunku. Oba te pierwotne znaki były związane z kultem słońca, cyklicznością czasu oraz ruchem nieba.

Znaleziska archeologiczne dowodzą, że symbol swastyki pojawiał się niemal na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Australii. Nie występował jednak wszędzie jednocześnie, a jego rozprzestrzenianie się wiązane jest z migracjami ludów praindoeuropejskich, często określanych mianem Ariów. W różnych kulturach swastyka przybierała odmienne formy, ale jej znaczenie pozostawało zbliżone, symbolizując życie, światło, energię i pomyślność.

Na terenach Europy, w tym również na ziemiach dzisiejszej Polski, najstarsze ślady swastyki pochodzą z przełomu III i II tysiąclecia przed naszą erą. Symbol ten najprawdopodobniej dotarł tu ze wschodu, z obszaru stepów euroazjatyckich, które uznawane są za kolebkę ludów aryjskich. Z czasem swastyka rozpowszechniła się w całej Europie, występując w Grecji, Rzymie, na Wyspach Brytyjskich oraz w Skandynawii. Była traktowana jako znak ochronny, przynoszący szczęście i odpędzający złe moce.

W V wieku przed naszą erą swastyka pojawiła się w Indiach, gdzie do dziś funkcjonuje jako symbol religijny, szczególnie w hinduizmie, buddyzmie i dżinizmie. Oznacza tam szczęście, dobrobyt, harmonię i porządek kosmiczny. W I wieku naszej ery symbol ten dotarł również do Chin, gdzie stał się znakiem duchowej doskonałości i wieczności.

Na ziemiach polskich swastyka występowała bardzo obficie, szczególnie od II wieku przed naszą erą. Była umieszczana na dnie naczyń glinianych jako znak ochronny, zdobiła narzędzia, broń oraz elementy biżuterii. W kulturze dawnych Słowian symbol ten był związany z kultem przyrody i cyklem życia. Interpretowano go jako znak sił natury oraz harmonii świata.

W wierzeniach pogańskich swastyka bywała postrzegana jako symbol czterech żywiołów, wody, ognia, powietrza i ziemi, a także jako znak boskiego porządku i energii kosmicznej. Współcześnie w rekonstrukcjach wierzeń rodzimowierczych bywa ona interpretowana jako znak dawnych bogów i tradycji przedchrześcijańskich.

Warto zaznaczyć, że jeszcze przed i w trakcie II wojny światowej swastyka pojawiała się sporadycznie jako symbol wojskowy, między innymi w oznaczeniach niektórych oddziałów Wojska Polskiego, na przykład Strzelców Podhalańskich, gdzie miała nawiązywać do szczęścia i tradycji regionalnej, a nie do ideologii nazistowskiej.

Na początku XX wieku symbol swastyki został zawłaszczony przez niemieckich nazistów. Tworząc ideologię wyższości rasy aryjskiej, sięgnęli oni po elementy starożytnych tradycji, nadając im nowe, rasistowskie znaczenie. W 1920 roku swastyka stała się godłem NSDAP, a następnie symbolem państwowym III Rzeszy.

Swastyka nazistowska różniła się od tradycyjnych form tego symbolu. Była najczęściej przedstawiana jako czarny znak o ramionach zagiętych w prawo, umieszczony ukośnie i obrócony o 45 stopni, na białym kole i czerwonym tle. W tym kontekście symbol ten stał się znakiem totalitaryzmu, terroru i ludobójstwa, tracąc swoje pierwotne, pozytywne znaczenia.

Po II wojnie światowej swastyka stała się jednym z najbardziej jednoznacznie negatywnych symboli w kulturze Zachodu. Dla milionów ludzi jest ona nierozerwalnie związana z nazistowskimi zbrodniami, Holokaustem i cierpieniem ofiar II wojny światowej. Jednocześnie w wielu kulturach azjatyckich nadal funkcjonuje w swoim pierwotnym, religijnym i duchowym znaczeniu, co prowadzi do nieporozumień i kontrowersji.

Historia swastyki pokazuje, jak znaczenie symboli może zostać całkowicie zmienione przez kontekst historyczny i ideologiczny. Jest to przykład tego, w jaki sposób starożytny znak, przez tysiąclecia kojarzony z życiem i pomyślnością, może stać się jednym z najbardziej obciążonych symboli w dziejach ludzkości.



Zdjęcie:
public domain, Wikimedia Commons