"Mózg Himmlera nazywa się Heydrich", tak o Reinhardzie Heydrichu mówiono w kręgu nazistowskich dygnitarzy. Szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), SS-Obergruppenführer, zastępca Protektora Czech i Moraw, honorowy major Luftwaffe, współorganizator Holokaustu, jeden z najbardziej bezwzględnych ludzi w aparacie III Rzeszy.

Twórca wywiadu SS i SD urodził się w 1904 roku w Halle nad Soławą. Był zbyt młody, aby wziąć udział w I wojnie światowej. W latach 20. służył w marynarce wojennej Republiki Weimarskiej, gdzie przeszedł szkolenie oficerskie i rozpoczął karierę w Kaiserliche Marine przekształconej później w Reichsmarine. Z marynarki został jednak wydalony z powodu „czynu niegodnego oficera”, związanego ze skandalem obyczajowym. To właśnie wtedy poznał Wilhelma Canarisa, późniejszego szefa Abwehry. Ich znajomość przetrwała aż do śmierci Heydricha w 1942 roku, choć na końcu znaleźli się po przeciwnych stronach spisku przeciw Hitlerowi.

Punkt zwrotny w jego życiu nastąpił w chwili spotkania z Heinrichem Himmlerem, szefem SS. Himmler, chcąc sprawdzić przydatność Heydricha, polecił mu wstępnie naszkicować strukturę przyszłej służby wywiadowczej SS. Heydrich przygotował projekt w kilka godzin, imponując szczegółowością i logiką. Właśnie wtedy powierzono mu budowę Sicherheitsdienst, czyli SD, wywiadu i kontrwywiadu SS. Od tego momentu jego kariera nabrała ogromnego przyspieszenia, a z archiwów zaczęły znikać niewygodne dokumenty dotyczące jego pochodzenia. Plotki o domieszce żydowskiej krwi krążyły przez całe jego życie, ale nigdy nie zostały jednoznacznie potwierdzone.

Heydrich rozbudowywał SD w potężny aparat inwigilacji, zbierający kompromitujące materiały na każdego członka NSDAP, włącznie z najwyższymi władzami partyjnymi. W 1934 roku objął także kierownictwo Gestapo, a w 1939 roku stanął na czele nowo utworzonego Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), który łączył Gestapo, Kripo i SD w jednej strukturze. Oficjalnie był „sługą państwa”, w praktyce stał się jednym z głównych architektów terroru i ludobójstwa w III Rzeszy.

Był człowiekiem wykształconym i utalentowanym, grał na skrzypcach, interesował się szermierką, sportem, lotnictwem. Prywatnie uchodził za chłodnego, zdystansowanego urzędnika, który potrafił godzinami pracować przy biurku. Jednocześnie bez mrugnięcia okiem podpisywał rozkazy masowych egzekucji. Wobec Żydów, Polaków i Czechów był całkowicie bezlitosny. Brał udział w spiskach wymierzonych w oficerów niemieckich przeciwnych Hitlerowi, przyczyniając się do umocnienia władzy NSDAP nad armią.

Żonaty z Liną von Osten, sympatyzującą z nazizmem, nie słynął z wierności, choć jego małżeństwo przetrwało do końca jego życia. W nagrodę za oddaną służbę Hitlerowi szybko awansował, otrzymując kolejne tytuły i funkcje.

Po zajęciu Czech i Moraw przez wojska niemieckie Heydrich został w 1941 roku zastępcą protektora, faktycznym władcą Protektoratu Czech i Moraw. Dawało mu to ogromne wpływy i możliwości szybkiego wzbogacenia się. Równocześnie nadano mu honorowy stopień majora Luftwaffe, dzięki czemu mógł brać udział w lotach bojowych, co traktował jako osobisty prestiż.

We wrześniu 1939 roku uczestniczył w działaniach nad Polską jako oficer Luftwaffe, a jako szef RSHA nadzorował akcje wymierzone w polską inteligencję i elity przywódcze. Aparat bezpieczeństwa, którym kierował, współorganizował masowe aresztowania i egzekucje, realizując plan eksterminacji warstw przywódczych narodu polskiego. W 1940 roku brał udział w kampanii na Zachodzie, podczas której uległ wypadkowi lotniczemu. Po tym wydarzeniu Hitler formalnie zakazał mu latania, choć Heydrich próbował łamać ten zakaz.

Jako zastępca protektora Czech i Moraw rządził terrorem. Za sprawą egzekucji, masowych aresztowań i deportacji do obozów koncentracyjnych Czesi nadali mu przydomek „Rzeźnik Pragi” oraz „Szubienicznik”. Sytuacja zaczęła się zmieniać po ataku Niemiec na ZSRR. Heydrich doskonale rozumiał, że przemysł Czech i Moraw jest absolutnie kluczowy dla prowadzenia wojny. Wypuścił z więzień kilka tysięcy Czechów, nakazał wydać setki tysięcy par butów i odzieży dla robotników, dbał o ich wyżywienie, domagał się też przyznawania urlopów. Nie było to jednak oznaką łagodności, lecz chłodną kalkulacją: czeski robotnik miał być sprawnym trybem w machinie wojennej Rzeszy.

Równolegle Heydrich rozbudowywał aparat terroru na wschodzie. Jako szef RSHA odpowiadał za działalność Einsatzgruppen, czyli specjalnych grup operacyjnych, które posuwały się za frontem i dokonywały masowych egzekucji Żydów, komunistów oraz przedstawicieli elit. W styczniu 1942 roku przewodniczył konferencji w Wannsee, podczas której ustalono techniczne szczegóły „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Od jego imienia nazwano także operację zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, znaną jako „Aktion Reinhardt”.

Z czasem, czując się coraz pewniej, Heydrich zaczął poruszać się po Pradze niemal bez ochrony. Jeździł odkrytym mercedesem, przekonany, że „jego Czesi” nie odważą się go tknąć. Mimo że wiedział o istnieniu emigracyjnego rządu Czechosłowacji w Londynie i działań ruchu oporu, lekceważył zagrożenie. To była poważna pomyłka.

Rząd emigracyjny Czechosłowacji wydał na niego wyrok śmierci. Dwóch spadochroniarzy, Jozef Gabčík i Jan Kubiš, przerzuconych z Wielkiej Brytanii, otrzymało zadanie likwidacji Heydricha. 27 maja 1942 roku, na zakręcie w dzielnicy Libeň w Pradze, przeprowadzili zamach. Samochód Heydricha został zatrzymany, broń maszynowa Gabčíka zacięła się, lecz Kubiš zdołał rzucić granat, który eksplodował przy aucie. Odłamki i części karoserii wbiły się w ciało Heydricha, uszkadzając m.in. śledzionę.

Heydrich trafił do szpitala w Pradze, gdzie przeprowadzono operację usunięcia śledziony. Początkowo wydawało się, że wraca do zdrowia, ale wkrótce pojawiły się objawy ciężkiej infekcji. 4 czerwca 1942 roku Reinhard Heydrich zmarł. Do dziś historycy dyskutują, co dokładnie spowodowało jego śmierć, najczęściej wskazuje się na sepsę będącą skutkiem zakażenia ran.

Jego pogrzeb stał się wielkim widowiskiem propagandowym. Najpierw odbyły się uroczystości w Pradze, a następnie w Berlinie, gdzie przemawiał sam Hitler, podkreślając zasługi Heydricha, lecz jednocześnie krytykując go za lekkomyślność i lekceważenie zasad bezpieczeństwa. W uroczystościach uczestniczył również Wilhelm Canaris, jego dawny kolega z marynarki i późniejszy przeciwnik w grze wywiadów.

Zemsta nazistów była straszliwa. Wprowadzono stan wyjątkowy, przeprowadzono tysiące aresztowań, torturowano i mordowano podejrzanych o współpracę z zamachowcami. W odwecie zrównano z ziemią czeską wieś Lidice, mordując wszystkich mężczyzn, uprowadzając kobiety do obozów koncentracyjnych i wywożąc dzieci, z których część przeznaczono do zniemczenia. Podobny los spotkał wieś Ležáky.

Reinhard Heydrich zapisał się w historii jako jedna z najbardziej ponurych postaci III Rzeszy. Łączył intelektualną sprawność, organizacyjny talent i fanatyczną wierność ideologii nazistowskiej z całkowitym brakiem empatii. Był jednym z głównych architektów Holokaustu i terroru na okupowanych ziemiach, a cena za jego śmierć okazała się tragiczna dla tysięcy niewinnych ludzi.