W marcu 1939 roku, gdy ostatecznie upadła Czechosłowacja, Hitler postanowił sięgnąć po raz ostatni w sposób bezkrwawy po ziemie, które przed wybuchem I wojny światowej należały do Niemiec. Tym razem jego wzrok skierował się na Memel, czyli litewską Kłajpedę. Dlaczego ten niewielki skrawek ziemi miał tak duże znaczenie i co sprawiło, że Hitler zdecydował się go zażądać? O tym opowiada ten artykuł.

Memel, późniejsza Kłajpeda, został założony na przełomie XII i XIII wieku przez Krzyżaków. Szybko stał się jednym z najważniejszych portów zakonu o ogromnym znaczeniu strategicznym. Przez kolejne stulecia ziemie te wielokrotnie przechodziły z rąk do rąk. O Memel rywalizowali Litwini, Polacy, Szwedzi i Rosjanie. W XVIII wieku obszar ten ostatecznie trafił pod panowanie pruskie.

Po zakończeniu I wojny światowej Niemcy zostały zmuszone traktatem wersalskim z 1919 roku do istotnych ustępstw terytorialnych. Gdańsk otrzymał status wolnego miasta, natomiast okolice Memla wydzielono jako osobny obszar zarządzany w imieniu Ligi Narodów. Rzeka Niemen uzyskała rangę jednej z kluczowych dróg wodnych w Europie. Z tym, że Memel nie znalazł się ani w granicach Niemiec, ani Litwy, nie chcieli pogodzić się ani Niemcy, ani Litwini. Obie strony dążyły do jego przejęcia.

W 1923 roku Litwa, łamiąc postanowienia systemu wersalskiego, przeprowadziła zbrojną akcję i zajęła Memel, który przemianowano na Kłajpedę. Niemcy nie mieli zamiaru pogodzić się z tą stratą. Wkrótce powstał Związek Niemców Litewskich, dysponujący własnymi bojówkami, które cieszyły się politycznym i finansowym wsparciem Berlina.

Gdy w latach trzydziestych władzę w Niemczech objął Adolf Hitler, nie zapomniał o tym regionie. Rozkazał działaczom Partii Niemców Litewskich zaostrzyć kurs. Coraz częściej dochodziło do wystąpień zbrojnych i akcji dywersyjnych niemieckiej mniejszości, która domagała się poszerzenia praw nie tylko w rejonie Memla, lecz także w całej Litwie. W odpowiedzi władze litewskie wprowadziły na terenie Kłajpedy stan wyjątkowy i nasiliły szykany wobec ludności niemieckiej.

Na początku marca 1939 roku Hitler postanowił pójść na całość. Po upadku Czechosłowacji wystosował do władz w Kownie ultimatum. Jego treść brzmiała w istocie następująco, albo w ciągu czterdziestu ośmiu godzin ustaną wszystkie szykany wobec Niemców litewskich, a Kłajpeda zostanie przekazana III Rzeszy, albo z dniem dwudziestego pierwszego marca 1939 roku Niemcy uznają się za znajdujące się w stanie wojny z Republiką Litwy. Nie były to puste słowa. Na dowód determinacji ogłoszono mobilizację Luftwaffe i wojsk w Prusach Wschodnich, a ze Szczecina wyszła silna eskadra niemieckich okrętów wojennych. Na pokładzie jednego z nich znajdował się sam Hitler, co miało dodatkowo podkreślać powagę sytuacji.

Blef, połączony z realną groźbą użycia siły, po raz kolejny zadziałał. Litwa, świadoma swojej słabości militarnej i pozbawiona szans na skuteczną obronę, zgodziła się na oddanie Memla III Rzeszy. Jednocześnie przywrócono pełnię praw ludności niemieckiej na ziemiach litewskich i wypłacono odszkodowania części poszkodowanych Niemców.

To, co działo się na Litwie, zaniepokoiło Moskwę, zwłaszcza Stalina. W jego wyobraźni zaczął rysować się tak zwany czarny scenariusz. Widział III Rzeszę, która po zajęciu Litwy wdziera się na Łotwę, gdzie około trzydziestu procent ludności stanowiła mniejszość niemiecka, bardzo zasłużona w okresie walk o niepodległość tego państwa. Następnie Niemcy mogliby sięgnąć po Estonię, a potem wymusić uległość na rządzie Finlandii.

Finowie doskonale pamiętali wojnę z Rosją Radziecką z lat 1919–1920 oraz okrucieństwa popełnione przez żołnierzy sowieckich. Dodatkowo granica z Finlandią przebiegała zaledwie trzydzieści kilometrów od Leningradu, jednego z najważniejszych miast ZSRR, zarówno z powodów propagandowych, jak i gospodarczych. Jeżeli wizja Stalina miałaby się spełnić, zagrożone zostałyby północne i środkowe obszary Związku Radzieckiego. Sam Stalin mówił wprost, jeśli Litwa wpadnie w ręce niemieckie, stanie się wrzodem, który prędzej czy później rozleje się na Łotwę, Estonię i Finlandię.

Efektem tych obaw było między innymi zbliżenie radziecko niemieckie i ostatecznie podpisanie paktu Ribbentropa i Mołotowa, który pozostawiał Stalinowi wolną rękę w sprawie przyszłości państw bałtyckich oraz dawał możliwość zmiany granicy z Finlandią. Z punktu widzenia Moskwy pakt zapewniał czas na reorganizację i wzmocnienie Armii Czerwonej.

Czas bezkrwawych zaborów dobiegał końca. Zegar, który dotąd powoli odmierzał czas do kolejnej wojny, zaczął tykać coraz szybciej. Wojny w Europie nie dało się już ani powstrzymać, ani opóźnić. Wszelkie spóźnione starania dyplomatyczne służyły raczej zachowaniu twarzy niż realnemu zapobieganiu konfliktowi. Krew zaczęła płynąć pierwszego września 1939 roku wraz z pierwszymi wystrzałami na Westerplatte i bombardowaniem Wielunia. Kłajpeda pozostała częścią III Rzeszy do 1945 roku, kiedy władzę na tych terenach przejęła Rosja Radziecka.