Artykuły »
Felix Kersten, masażysta Himmlera który twierdził, że uratował dziesiątki tysięcy istnień
Eduard Alexander Felix Kersten urodził się 30 września 1898 roku w Dorpacie, mieście leżącym wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś znanym jako estońskie Tartu. Pochodził z rodziny Niemców bałtyckich, grupy etnicznej od pokoleń osiadłej na terenach dzisiejszej Estonii i Łotwy. Jego młodość przypadła na okres wielkich przewrotów w Europie Wschodniej, wojny, rewolucji i powstawania nowych państw.
Podczas pierwszej wojny światowej Kersten służył w armii niemieckiej. W kwietniu 1918 roku znalazł się w Finlandii wraz z niemieckimi siłami interwencyjnymi wspierającymi białych w fińskiej wojnie domowej. Walczył w szeregach Suojeluskunty, fińskiej gwardii obywatelskiej, i w 1920 roku otrzymał obywatelstwo fińskie. Rok później, we wrześniu 1921 roku, został mianowany podporucznikiem armii fińskiej. Warto dodać, że fińscy badacze zajmujący się jego biografią zwracają uwagę, że własna wersja wydarzeń przedstawiona przez Kerstena w powojennych wspomnieniach nie zawsze pokrywa się w pełni z dokumentami z epoki, co do dziś budzi pytania o niektóre szczegóły jego wczesnych lat.
Po powrocie do życia cywilnego Kersten pozostał w Helsinkach, gdzie rozpoczął naukę terapii u specjalisty doktora Colandera. Po dwóch latach uzyskał certyfikat fizjoterapeuty. Nie zadowolił się jednak tym wykształceniem i wyjechał do Berlina, gdzie kontynuował naukę, tym razem pod okiem cenionego chińskiego masażysty, doktora Ko, którego poznał podczas przyjęcia. W 1925 roku Ko uznał, że nauczył go wszystkiego, co sam wiedział, przekazał mu swoją praktykę i wyjechał do Tybetu. Kersten przejął jego klientelę i zaczął budować własną renomę jako terapeuta stosujący metody spoza klasycznej medycyny zachodniej, w tym technikę określaną później jako masaż tybetański.
Dzięki rosnącej sławie Kersten zyskiwał coraz zamożniejszych i coraz bardziej wpływowych pacjentów. Wśród nich znalazł się także Heinrich Himmler, Reichsführer SS i jeden z głównych architektów Holokaustu. Himmler od lat cierpiał na silne, nawracające skurcze żołądka, którym towarzyszył ból na tyle dotkliwy, że czasem prowadził do utraty przytomności. Żaden z konwencjonalnych lekarzy nie potrafił mu skutecznie pomóc. Kersten, wezwany do leczenia Himmlera, sam był początkowo pełen obaw przed spotkaniem z szefem Gestapo i SS. Skuteczność jego terapii szybko jednak przełamała tę nieufność po obu stronach.
Himmler, człowiek przesądny i chętnie sięgający po metody niekonwencjonalne, uznał Kerstena za kogoś więcej niż tylko terapeutę. Masaże wykonywane były regularnie, w okresach nasilenia dolegliwości nawet kilka razy dziennie. Gdy ból ustępował, Himmler stawał się rozmowny i otwarty, traktując Kerstena jako powiernika, przed którym mógł mówić szczerzej niż przed swoim otoczeniem politycznym. Ta zależność, w której cierpienie fizyczne otwierało drzwi do zaufania, trwała aż sześć lat i uczyniła z Kerstena jednego z niewielu ludzi mających realny, choć nieformalny wpływ na decyzje Himmlera, zwłaszcza po śmierci Reinharda Heydricha w 1942 roku.
Kersten wykorzystywał tę pozycję stopniowo i z rozwagą. Na początku ograniczał się do próśb dotyczących pojedynczych osób, swoich znajomych i pacjentów zagrożonych represjami. Z czasem, w miarę jak jego znaczenie rosło, zaczął występować w sprawach dotyczących całych grup ludzi. Utrzymywał również kontakty poza gabinetem terapeutycznym. Przekazywał informacje o sytuacji ludności żydowskiej w Generalnym Gubernatorstwie oraz na Łotwie prezydentowi Finlandii Risto Rytiemu, będąc jednym z pierwszych źródeł, z których fińscy decydenci dowiedzieli się o rzeczywistej skali niemieckich zbrodni. Współpracował także z amerykańskim wywiadem, przekazując informacje przedstawicielowi Office of Strategic Services w Sztokholmie, Abramowi Hewittowi.
Jednym z najważniejszych epizodów jego działalności było doprowadzenie do spotkania Himmlera ze szwedzkim działaczem żydowskim Norbertem Masurem w kwietniu 1945 roku, w ostatnich tygodniach wojny. Podczas wielogodzinnej rozmowy, w trakcie której Himmler wygłaszał pełne usprawiedliwień i propagandowych twierdzeń przemówienie, Kersten i Masur konsekwentnie dążyli do jednego celu, wynegocjowania uwolnienia jak największej liczby więźniów żydowskich. Rozmowa zakończyła się sukcesem. Himmler zgodził się zwolnić tysiące więźniów obozu Ravensbrück, głównie młodych kobiet żydowskiego pochodzenia, które przewieziono do neutralnej Szwecji. Wśród ocalonych była między innymi Tania Zvi, która później wyszła za mąż za izraelskiego polityka i laureata Nagrody Izraela, Arje Eliava.
W swoich powojennych wspomnieniach Kersten przypisywał sobie również zasługę uratowania całego narodu holenderskiego przed masową deportacją na tereny okupowanej Europy Wschodniej. Twierdzenie to, choć trudne do jednoznacznej weryfikacji w pełnej skali, zostało uznane przez holenderski dom królewski, który w styczniu 1950 roku odznaczył go Orderem Orańsko-Nassau. Kilka lat wcześniej, w grudniu 1945 roku, oficjalne podziękowania za ocalenie tysięcy istnień skierował do niego również Światowy Kongres Żydów. Łączna liczba osób, którym Kersten miał pomóc, szacowana jest przez różne źródła nawet na sto tysięcy, w tym około sześćdziesiąt tysięcy Żydów, choć historycy do dziś spierają się, na ile te liczby da się precyzyjnie udokumentować, a na ile wynikają z własnej narracji Kerstena zawartej w jego wspomnieniach.
Pod koniec wojny Kersten pełnił jeszcze jedną, mniej znaną rolę. Stał się pośrednikiem między Himmlerem a wspomnianym amerykańskim biznesmenem w Szwecji, poprzez którego Himmler chciał, za plecami Adolfa Hitlera, nawiązać osobne rokowania pokojowe z zachodnimi aliantami. Kersten nie wiedział, że jego rozmówca był w rzeczywistości agentem OSS. Dzięki temu kanałowi Amerykanie zyskali cenne informacje wywiadowcze o tym, że Himmler traci zaufanie do Hitlera, jednak prezydent Franklin Roosevelt odmówił podjęcia jakichkolwiek negocjacji tą drogą, więc rozmowy nie przyniosły politycznych efektów.
Po zakończeniu wojny Kersten zamieszkał najpierw w zachodnich Niemczech, a następnie osiedlił się na stałe w Szwecji, gdzie w 1953 roku otrzymał obywatelstwo. Swoją wojenną działalność opisał w książkach wydanych w 1947 i 1956 roku, które stały się głównym źródłem wiedzy o jego relacji z Himmlerem, a jednocześnie punktem wyjścia do dyskusji historyków nad tym, gdzie kończy się udokumentowany fakt, a zaczyna autokreacja. Zmarł 16 kwietnia 1960 roku w niemieckim mieście Hamm, podczas jednej ze swoich podróży.
Postać Felixa Kerstena pozostaje jedną z najbardziej niejednoznacznych w historii drugiej wojny światowej. Był zwykłym fizjoterapeutą, który przez sześć lat funkcjonował w najbliższym otoczeniu człowieka odpowiedzialnego za śmierć milionów ludzi, i który tę bliskość, cierpliwie i z pełną świadomością ryzyka, wykorzystywał do ratowania życia. Jednocześnie sam pozostawał osobą kontrowersyjną, budzącą pytania o wiarygodność części swoich relacji i o granicę między rzeczywistym bohaterstwem a jego literacką kreacją we własnych wspomnieniach.