Po zakończeniu I wojny światowej Europa znalazła się w głębokim kryzysie politycznym, gospodarczym i społecznym. Rozczarowanie demokracją parlamentarną, lęk przed komunizmem oraz poczucie narodowego upokorzenia sprzyjały rozwojowi skrajnie nacjonalistycznych ideologii. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku w wielu państwach europejskich zaczęły powstawać partie faszystowskie, które głosiły kult wodza, odrzucenie liberalizmu, militaryzm oraz podporządkowanie jednostki państwu.

Największe masowe poparcie ruchy te zdobyły we Włoszech pod przywództwem Benito Mussoliniego, w Niemczech kierowanych przez Adolfa Hitlera oraz w Hiszpanii, gdzie ideologiem faszyzmu był José Antonio Primo de Rivera. Sukcesy tych państw stały się inspiracją dla podobnych ugrupowań w innych częściach Europy.

W czasie II wojny światowej kierownictwo niemieckiej Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników dążyło do wzmacniania istniejących, często marginalnych ruchów faszystowskich w krajach okupowanych. Partie te miały służyć jako zaplecze polityczne, administracyjne i propagandowe dla niemieckiej dominacji. W zamian za poparcie i lojalność ich przywódcy liczyli na udział we władzy oraz realizację własnych ambicji politycznych.

Vidkun Abraham Quisling

Vidkun Abraham Quisling był przywódcą norweskiej partii faszystowskiej Nasjonal Samling. Po niemieckiej inwazji na Norwegię w 1940 roku otwarcie kolaborował z III Rzeszą, obejmując funkcję szefa marionetkowego rządu. Jego nazwisko stało się synonimem zdrady narodowej. Quisling aktywnie wspierał niemiecką okupację, wprowadzał nazistowskie wzorce ustrojowe oraz współuczestniczył w prześladowaniach norweskich Żydów.

Jacques Doriot

Jacques Doriot był jedną z najbardziej znanych postaci francuskiego faszyzmu. Początkowo związany z ruchem komunistycznym, przeszedł ideologiczną ewolucję i założył Parti Populaire Français. W czasie okupacji Francji jawnie współpracował z Niemcami, popierał nazizm oraz aktywnie uczestniczył w propagandzie antysemickiej i antydemokratycznej. Doriot opowiadał się za ścisłym sojuszem z III Rzeszą i walczył po stronie Niemiec przeciwko Związkowi Radzieckiemu.

Marcel Déat

Marcel Déat był francuskim politykiem i ideologiem faszystowskim, twórcą Rassemblement National Populaire. Uznawał nazistowskie Niemcy za naturalnego sojusznika Francji w walce z liberalizmem i komunizmem. W czasie okupacji współpracował z władzami niemieckimi, popierał kolaborację oraz brał udział w rządzie Vichy. Był zwolennikiem autorytarnego państwa i podporządkowania społeczeństwa ideologii narodowej.



W Danii działała Duńska Narodowosocjalistyczna Partia Robotników kierowana przez Fritsa Clavsena, jednak nie zdobyła ona znaczącego poparcia społecznego. W Belgii Niemcy wspierali Vlaamsch Nationaal Verbond pod przywództwem Gustave’a de Clercqa, który dążył do współpracy z III Rzeszą w imię flamandzkiego nacjonalizmu.

W Holandii kluczową postacią był Anton Mussert, lider Nationaal-Socialistische Beweging. Jego ruch kolaborował z niemieckim okupantem, jednak podobnie jak w innych krajach Europy Zachodniej, poparcie społeczne dla faszyzmu pozostawało ograniczone.

Anton Mussert

Anton Mussert był holenderskim politykiem faszystowskim i przywódcą NSB. Po niemieckiej okupacji Holandii liczył na objęcie realnej władzy, jednak pozostał jedynie narzędziem w rękach okupanta. Współpracował z Niemcami, popierał antysemicką politykę i represje wobec przeciwników politycznych.



W Europie Południowo Wschodniej ruchy faszystowskie miały znacznie silniejsze zaplecze społeczne. Na Węgrzech władzę zdobyła Partia Strzałokrzyżowców kierowana przez Ferenca Szálasiego, odpowiedzialna za brutalny terror i masowe zbrodnie wobec ludności żydowskiej.

Ferenc Szálasi

Ferenc Szálasi był węgierskim politykiem faszystowskim i przywódcą Strzałokrzyżowców. Po objęciu władzy w 1944 roku wprowadził dyktaturę opartą na terrorze, masowych egzekucjach i deportacjach. Jego rządy należą do najbardziej brutalnych epizodów w historii Węgier podczas II wojny światowej.

Horia Sima

Horia Sima stał na czele rumuńskiej Żelaznej Gwardii, ruchu skrajnie nacjonalistycznego i antysemickiego. Organizacja ta była odpowiedzialna za liczne akty przemocy, pogromy i zamachy polityczne. Choć jej relacje z Niemcami bywały napięte, ideologicznie pozostawała bliska nazizmowi.

Ante Pavelić

Ante Pavelić był przywódcą chorwackiego ruchu ustaszy i głową Niepodległego Państwa Chorwackiego, marionetkowego państwa wspieranego przez Niemcy i Włochy. Jego reżim prowadził politykę ludobójstwa wobec Serbów, Żydów i Romów, stosując masowy terror i brutalne represje.



W Wielkiej Brytanii istniała British Union of Fascists kierowana przez Oswalda Mosleya. Ruch ten nie zdobył władzy, a sam Mosley został w czasie wojny internowany jako zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. W Stanach Zjednoczonych funkcjonowały liczne ugrupowania ultraprawicowe, propagujące rasizm i ideologię supremacji białej rasy, choć nigdy nie osiągnęły one znaczącego wpływu politycznego.

José Antonio Primo de Rivera

José Antonio Primo de Rivera był założycielem hiszpańskiej Falangi i jednym z głównych ideologów faszyzmu w Hiszpanii. Jego idee stały się fundamentem dla późniejszego reżimu generała Francisco Franco. Primo de Rivera łączył nacjonalizm z autorytaryzmem i kultem państwa, odrzucając demokrację parlamentarną.



Ruchy faszystowskie w Europie nie stanowiły jednolitego zjawiska, lecz łączyły je wspólne elementy ideologiczne, takie jak kult wodza, nacjonalizm, antysemityzm oraz wrogość wobec demokracji. W czasie II wojny światowej wiele z nich weszło w otwartą kolaborację z III Rzeszą, stając się współodpowiedzialnymi za zbrodnie okupacyjne i ludobójstwo. Ich działalność pokazuje, że faszyzm nie był wyłącznie niemieckim czy włoskim fenomenem, lecz ideologią o szerokim, międzynarodowym zasięgu.